१४. संतवाणी (7th - Marathi)

१४. संतवाणी

पक्षी जाय दिगंतरा । बाळकांसी आणी चारा ।।१।।

घार हिंडते आकाशीं । झांप घाली पिल्लांपासी ।।२।।

माता गुंतली कामासी । चित्त तिचें बाळापाशीं ।।३।।

वानर हिंडे झाडावरी । पिली बांधुनी उदरीं ।।४।।

तैसी आम्हांसी विठ्ठल माये। जनी वेळोवेळां पाहे ।।५।।

संत जनाबाई: संत जनाबाई मराठी संत कवयित्री. वात्सल्य हा जनाबाईंच्या भक्तीचा अनन्यसाधारण विषय आहे. आपला उत्कट भक्तिभाव व्यक्त करण्याच्या पद्धतीतून त्यांनी सुंदर अभंगात्मक काव्य निर्मिले आहे. प्रस्तुत अभंगातून आपल्या बाळावरील आईच्या प्रेमाची उदाहरणे देऊन संत जनाबाई म्हणतात, की आमची विठ्ठल माय आम्हांला अशीच सतत सांभाळत असते.

अभंगाचा अर्थ

---

१. पक्षी जाय दिगंतरा । बाळकांसी आणी चारा ।।

अर्थ: पक्षी आपले पंख पसरून दिगंत (दूर अंतरावर, आकाशाच्या कडेपर्यंत) जातो, पण तो तिथेही आपल्या पिलांसाठी चारा शोधतो आणि तो त्यांच्या पोटासाठी परत आणतो. पिल्लांची काळजी त्याच्या मनात सतत असते.

➡️ हे उदाहरण आईच्या अथांग प्रेमाचं आहे. पक्षी कितीही दूर गेला तरी त्याचं लक्ष आपल्या पिलांवर असतं.

---

२. घार हिंडते आकाशीं । झांप घाली पिल्लांपासी ।।

अर्थ: घार (एक शिकारी पक्षी) आकाशात भुर्र उडत असते, पण तिचं लक्ष तिच्या घरट्याच्या दिशेनेच असतं. तिच्या पिलांजवळ कोणतीही आपत्ती येऊ नये म्हणून ती सतत सावध असते आणि गरज पडल्यास आपल्या पंखाखाली त्यांना झाकते.

➡️ मुलांवर धोक्याची चाहूल लागली की आई आपले पंख (प्रेम आणि रक्षण) त्यांच्या भोवती घालते.

---

३. माता गुंतली कामासी । चित्त तिचें बाळापाशीं ।।

अर्थ: आई स्वतःच्या रोजच्या कामात कितीही गुंतलेली असली तरी तिचं मन मात्र कायम आपल्या मुलांजवळ असतं. ती बाहेर कुठेही असो, तिचं काळीज मात्र बाळासाठीच धडधडत असतं.

➡️ आईचं प्रेम आणि बाळावरचं लक्ष कधीच कमी होत नाही.

---

४. वानर हिंडे झाडावरी । पिली बांधुनी उदरीं ।।

अर्थ: माकड झाडावर झेप घेत असतं, एक फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर उड्या मारत असतं. पण त्याच्या पोटावर त्याचं पिलू घट्ट चिकटलेलं असतं. तो कितीही हालचाल करतो, धाडसी उड्या मारतो, तरी आपल्या पिलाला घट्ट धरूनच असतो.

➡️ हे चित्र अतूट मायेचं आणि जबाबदारीचं उदाहरण आहे.

---

५. तैसी आम्हांसी विठ्ठल माये। जनी वेळोवेळां पाहे ।।

अर्थ: हे सर्व उदाहरणं देऊन जनाबाई म्हणतात – “तशीच विठ्ठलाची माया माझ्यावर आहे.” विठ्ठल आपल्यावर मातेसारखं प्रेम करतो, तो वेळोवेळी आपल्यावर लक्ष ठेवतो, आपल्याला संकटातून वाचवतो, आपली काळजी घेतो. जनाबाई म्हणते, मी ही त्याची लाडकी कन्या आहे, आणि तो माझा मायाळू पिता-माता आहे.

➡️ देव भक्तांवर मातेसारखे प्रेम करतो, ते निस्वार्थ आणि अटूट असते.

---

एकत्रित सारांश:

या अभंगात संत जनाबाई विविध प्राण्यांच्या माध्यमातून मायेचं सुंदर चित्रण करतात. पक्षी, घार, वानर आणि मानवी माता — सर्वांची माया निरपेक्ष आणि सतत असते. जनाबाई म्हणतात की विठ्ठलाची भक्तांवरील माया याच मायेप्रमाणे आहे. तो केवळ देव नसून एक मायाळू, संवेदनशील माता आहे. ही भावना भक्तीची अत्युच्च अवस्था दर्शवते — जिथे भक्त आणि देवाचे नाते केवळ पूजेचं न राहता, प्रेमाच्या बंधनात गुंफलेलं असतं.

भावार्थ हिंदी में 

इस अभंग में संत जनी (संत जनाबाई) ईश्वर विठ्ठल की ममता और करुणा का चित्रण करती हैं। वे उदाहरणों के माध्यम से यह स्पष्ट करती हैं कि जैसे एक माँ अपने बच्चों के लिए प्रेम और चिंता करती है, उसी तरह भगवान भी अपने भक्तों की चिंता करते हैं और उनकी देखभाल करते हैं।

पहले चरण में, वह कहती हैं कि पक्षी कितनी भी दूर उड़ें, लेकिन वे हमेशा अपने बच्चों के लिए चारा लाकर उन्हें खिलाते हैं। इससे पता चलता है कि माता-पिता का अपने बच्चों के प्रति कितना दायित्व और प्रेम होता है।

दूसरे चरण में, वह बताती हैं कि घोंसले में बैठी चील जब आकाश में उड़ती है, तब भी उसकी नजर अपने बच्चों पर ही रहती है। यह दर्शाता है कि माता की निगाहें सदा अपने बच्चों पर ही होती हैं, चाहे वह कहीं भी हो।

तीसरे चरण में, माँ कितनी भी व्यस्त क्यों न हो, फिर भी उसका चित्त (मन) अपने बच्चों में ही रमता है।

चौथे चरण में, बंदर चाहे जितनी उछलकूद करें, पेड़ पर चढ़ें, कूदें, लेकिन वे अपने बच्चों को पेट से चिपकाकर ही रखते हैं। यह एक गहरा चित्र है, जो यह दर्शाता है कि माता-पिता हमेशा अपने बच्चों की सुरक्षा में लगे रहते हैं।

अंत में, संत जनी कहती हैं कि जैसे माता अपने बच्चों की चिंता करती है, वैसे ही भगवान विठ्ठल अपने भक्तों की चिंता करते हैं, हर समय उन पर नजर रखते हैं और उन्हें माँ की तरह प्यार करते हैं।

सारांश:

ईश्वर हमारे लिए केवल उपास्य नहीं हैं, बल्कि माँ की तरह करुणामयी, स्नेहमयी और सदा रक्षण करनेवाले हैं। यह अभंग हमें बताता है कि ईश्वर का प्रेम बहुत ही ममतामयी होता है — वह हमारे जीवन के हर क्षण में साथ रहते हैं, ठीक वैसे ही जैसे एक माँ अपने बच्चे के हर कदम पर उसका ध्यान रखती है।

---

ऐसे कैसे झाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणती साधू ।।१।।

अंगा लावूनियां राख । डोळे झांकुनी करिती पाप ।।२।।

दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयांचा सोहळा ।।३।।

तुका म्हणे सांगों किती । जळो तयांसी संगती ।।४।।

संत तुकाराम: मराठी संत कवी. संत तुकाराम हे महाराष्ट्रातील थोर संत होत. या अभंगातून संत तुकाराम यांनी सामान्य लोकांना भोंदूगिरीबाबत जागरूक राहण्याचा संदेश दिला आहे.

अभंग आणि त्याचा भावार्थ:

ऐसे कैसे झाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणती साधू ।।१।।

हे भोंदू लोक कसे साधू बनले? ते कर्म करून वाईट वागतात, तरी स्वतःला साधू म्हणतात. म्हणजेच, ते आचरणाने पवित्र नाहीत, पण पवित्र असल्याचा ढोंग करतात.

अंगा लावूनियां राख । डोळे झांकुनी करिती पाप ।।२।।

ते शरीरावर राख (साधू असण्याचा चिन्ह) लावतात, म्हणजेच बाहेरून साधूपणाचा ढोंग करतात. पण डोळे झाकून (दर्शवतात की ध्यान, तपश्चर्या करीत आहेत) तरीही पाप करतात. म्हणजे त्यांचा बाह्य वागणूक आणि अंतःकरण वेगळं आहे.

दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयांचा सोहळा ।।३।।

ते वैराग्याची (त्यागाची) सगळी कळा (तंत्र) दाखवतात, पण प्रत्यक्षात त्या भोगी विषयांमध्ये (इंद्रियसुखांमध्ये) रमतात. म्हणजे दिसायला ते निर्लेप आहेत, पण आतून आसक्त आहेत.

तुका म्हणे सांगों किती । जळो तयांसी संगती ।।४।।

तुकाराम म्हणतात, "मी किती सांगू? अशा लोकांची संगत केल्याने मन जळतं, नाश होतो." म्हणून अशा ढोंगी साधूंपासून दूर राहायला हवं.

✦ भावार्थ (हिंदी में)

इस अभंग में संत तुकाराम ने झूठे, ढोंगी साधुओं पर तीखा प्रहार किया है। वे दिखाते हैं कि ये लोग समाज में धर्म के नाम पर पवित्रता का मुखौटा पहनकर लोगों को धोखा दे रहे हैं।

• पहली पंक्ति में, तुकाराम पूछते हैं – "अरे! ये ढोंगी लोग साधु कैसे बन गए?" ये लोग बुरे कर्म करते हैं, फिर भी खुद को साधु कहते हैं। यानी आचरण तो भ्रष्ट है, लेकिन दिखावा पवित्रता का करते हैं।

• दूसरी पंक्ति में, वे कहते हैं – ये लोग शरीर पर राख लगाते हैं (साधु बनने का दिखावा करते हैं), आँखें बंद करके बैठते हैं (जैसे ध्यान कर रहे हों), लेकिन वास्तव में पाप करते हैं। यानी उनकी क्रियाएं और मन की भावनाएं मेल नहीं खातीं।

• तीसरी पंक्ति में, वे बताते हैं – ये लोग बाहर से वैराग्य (त्याग) का दिखावा करते हैं, लेकिन वास्तव में इंद्रियों के सुख में लिप्त रहते हैं। लोगों को दिखाने के लिए त्याग करते हैं, लेकिन मन में आसक्ति रखते हैं।

• आखिरी पंक्ति में, संत तुकाराम कहते हैं – "मैं कितना समझाऊँ?" ऐसे ढोंगी लोगों की संगत ही विनाश का कारण बनती है। ये सच्चे साधु नहीं, बल्कि समाज को धोखा देने वाले हैं। इसलिए, इनसे दूर रहना ही बेहतर है।

✦ सारांश (हिंदी में)

इस अभंग में संत तुकाराम ढोंगी साधुओं की कड़ी आलोचना करते हैं। वे कहते हैं कि ऐसे लोगों का वेशभूषा तो साधु जैसा होता है, लेकिन उनका आचरण पापमय होता है। उन्होंने अप्रत्यक्ष रूप से यह बताया है कि एक सच्चा साधु वही है, जिसके विचार, व्यवहार और मन – तीनों में पवित्रता हो। जो केवल दिखावा करता है, उससे दूर रहना चाहिए — यही इस अभंग का मुख्य संदेश है।

दोन अभंगांसाठी  - स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे

---

अभंग १:

ऐसे कैसे झाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणती साधू ।।१।।

अंगा लावूनियां राख । डोळे झांकुनी करिती पाप ।।२।।

दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयांचा सोहळा ।।३।।

तुका म्हणे सांगों किती । जळो तयांसी संगती ।।४।।

प्रश्न आणि उत्तरे

1. या अभंगात ‘भोंदू’ म्हणून कोणाचा उल्लेख केला आहे?

उत्तर: या अभंगात ‘भोंदू’ म्हणजे खोटे, ढोंगी साधू ज्यांनी वाईट कर्म करतही साधूपणा दाखवला आहे.

2. ‘कर्म करोनि म्हणती साधू’ या ओळीत तुकाराम महाराज काय म्हणत आहेत?

उत्तर: की काही लोक वाईट कर्म करूनही स्वतःला साधू म्हणतात, म्हणजे आचरण आणि वागणूक यात भेद आहे.

3. ‘अंगा लावूनियां राख’ या ओळीत ‘राख’ याचा काय अर्थ आहे?

उत्तर: राख म्हणजे साधूंनी शरीरावर लावले जाणारे राखेचे चिन्ह, जे पवित्रतेचे प्रतीक आहे.

4. या अभंगात ‘वैराग़्याची कळा’ आणि ‘भोगी विषयांचा सोहळा’ याचा विरोधाभास कसा आहे?

उत्तर: लोक बाहेरून वैराग्य दाखवतात पण आतून संसारिक विषयांत रमलेले असतात, म्हणजे ते खोटे आहेत.

5. तुकाराम महाराजांनी अशा लोकांच्या संगतीबाबत काय सूचना दिली आहे?

उत्तर: त्यांनी सांगितले आहे की अशा लोकांच्या संगतीपासून दूर राहावे कारण ती नाशकारक आहे.

---

अभंग २:

पक्षी जाय दिगंतरा । बाळकांसी आणी चारा ।।१।।

घार हिंडते आकाशीं । झांप घाली पिल्लांपासी ।।२।।

माता गुंतली कामासी । चित्त तिचें बाळापाशीं ।।३।।

वानर हिंडे झाडावरी । पिली बांधुनी उदरीं ।।४।।

तैसी आम्हांसी विठ्ठल माये। जनी वेळोवेळां पाहे ।।५।।

प्रश्न आणि उत्तरे

1. या अभंगात कोणत्या प्राण्यांची उदाहरणे दिली आहेत?

उत्तर: पक्षी, घार (कावळा), माता (आई), आणि वानर यांची उदाहरणे दिली आहेत.

2. ‘पक्षी जाय दिगंतरा, बाळकांसी आणी चारा’ या ओळीचा अर्थ काय?

उत्तर: पक्षी आकाशात उडतात आणि आपल्या बाळांसाठी अन्न शोधून आणतात.

3. ‘घार हिंडते आकाशीं, झांप घाली पिल्लांपासी’ या ओळीचा अर्थ काय?

उत्तर: कावळा आकाशात फिरतो आणि आपल्या पिल्ल्यांसाठी झाडांच्या फांद्यावर झांप (छापा) टाकून सावली देतो.

4. ‘माता गुंतली कामासी, चित्त तिचें बाळापाशीं’ या ओळीत आईची कोणती भावना दर्शवली आहे?

उत्तर: आई घरकाम करत असतानाही तिचं मन नेहमीच बाळावर असतं, तिचं लक्ष बाळावरच असतं.

5. ‘तान्ही आम्हांसी विठ्ठल माये’ याचा अर्थ काय?

उत्तर: तसेच विठ्ठल देवाची माया देखील आपल्या भक्तांवर नेहमी असते, तो वेळोवेळी त्यांची काळजी घेतो.

6. अभंगाचा मुख्य संदेश तुम्ही कसा समजला?

उत्तर: अभंगात सांगितले आहे की जसे प्राणी आपल्या बाळांसाठी प्रेम आणि काळजी करतात, तसंच देव भक्तांवर प्रेम करतो आणि त्यांची काळजी घेतो.

---

1. बहुविकल्पीय प्रश्न (MCQ):

• अभंगातील ‘राख’ कोणत्या साधूपणाचे चिन्ह आहे?
  (अ) सोनं
  (ब) राख
  (क) पांढरं कपडं
  (ड) मणी

• पक्षी आपल्या बाळांसाठी काय आणतात?
  (अ) पाणी
  (ब) चारा
  (क) वाळू
  (ड) फळं

 उत्तरे

• राख हे साधूपणाचे चिन्ह आहे — (ब) राख

• पक्षी आपल्या बाळांसाठी काय आणतात — (ब) चारा

2. खालील वाक्ये खरे की खोटे?

• ढोंगी साधू खरे साधू असतात. (खोटे)

• आई काम करत असतानाही तिचं मन बाळावर असतं. (खरे)

---

3. लघु उत्तरे

• ‘वैराग़्याची कळा’ म्हणजे?
  वैराग्य दाखवण्याची कला म्हणजे बाहेरून तृष्णा आणि आसक्ती सोडल्याचा भास देणे.

• ‘विठ्ठल माये’ म्हणजे काय?
  विठ्ठल देवाची भक्तांवर असलेली माया, प्रेम आणि काळजी.

---

4. विस्तृत उत्तर

• तुकाराम महाराजांनी ढोंगी साधूंवर काय संदेश दिला?
  त्यांनी सांगितले की जे लोक खोट्या पवित्रतेचा मुखवटा करून समाजाला फसवतात, त्यांच्यापासून सावध राहावे. खरे साधू ते आहेत जे मनाने, वागणुकीने आणि कर्माने पवित्र असतात.

• पक्षी व प्राण्यांच्या उदाहरणातून विठ्ठल भक्तांवरील प्रेम कसे दर्शवले?
  पक्षी, कावळा, आई आणि वानर हे आपल्या बाळांसाठी जी काळजी घेतात, तशीच विठ्ठल देव भक्तांवर प्रेम करतो आणि वेळोवेळी त्यांची सांभाळ करतो, असं अभंगात सांगितलं आहे.

---

संकल्पना, प्रस्तुति, संपादन एवं लेखन

● मच्छिंद्र बापू भिसे 'मंजीत'● ©®

शिक्षण सेवक

जिला परिषद हिंदी वरिष्ठ प्राथमिक पाठशाला, विचारपुर, जिला गोंदिया (महाराष्ट्र)

9730491952

सातारा (महाराष्ट्र)

-०-