पिऊनीया पाणी दुवा देती सारे त्या सज्जनास.
- अय्युब पठाण लोहगावकर
"पाणपोई" या मराठी कवितेचा अर्थ
पहिले कडवे:
उन्हात घामेजुनी अंगाची होतीया लाहीलाही
सूर्यकिरणांची लागती उष्णगरम झळाई,
आठवते दग्ध उन्हातली थंडगार सराई
वटवृक्षाच्या सावलीत थाटलेली पाणपोई.
अर्थ:
या कडव्यात उन्हाच्या तावडीत सापडलेल्या माणसाचे वर्णन आहे. गरमीमुळे अंगाला घाम फुटतो आणि शरीर गरम होऊन अस्वस्थतेची जाणीव होते. अशा कडक उन्हात एखादी थंडगार पाण्याची जागा आठवते – जशी एखाद्या मोठ्या वटवृक्षाच्या सावलीत ठेवलेली पाणपोई, जी त्या गरमीमध्ये शांतता आणि समाधान देते.
दुसरे कडवे:
रखरखत्या उन्हात सुटतो अवखळ वारा
धुळीसंगे पालापाचोळा जाई या उंच अंबरा,
थकलेल्या वाटसरूला ग्लानी येती गरागरा
पिऊनी पाण्याचा घोट तेव्हा महत्त्व कळे खरा.
अर्थ:
दुपारच्या वेळेस उन्हाचे चटके आणि धुळीचा वारा वातावरण अधिक त्रासदायक करतो. उडणारे पानं आणि धूळ हवेत भरते. वाटसरू या गरम हवामानात थकतो आणि अशक्त होतो. त्याला चक्कर येते, पण पाण्याचा घोट घेतल्यावर त्याला त्या एका थेंबाचे मोल पटते. तेव्हा त्याला पाण्याचे खरे महत्त्व कळते.
तिसरे कडवे:
या दिवसांत चोहीकडे पडते कडक ऊन
सारखीसारखी लागते साऱ्यांना मोठी तहान,
पिण्यास ठेवतात पाण्याने भरलेले रांजण
'रंक असो वा राव,' हे पाणी पितात सारेजण !
अर्थ:
उन्हाळ्याच्या दिवसांत सगळीकडे तीव्र गरमी जाणवते. त्यामुळे सर्व लोकांना सतत तहान लागते. त्यामुळे काही सज्जन लोक सार्वजनिक ठिकाणी मातीच्या मडक्यांमध्ये थंड पाणी भरून ठेवतात. मग तो माणूस गरीब असो की श्रीमंत – सर्वच जण एकसारखे पाणी पिऊन आपली तहान भागवतात.
चौथे कडवे:
झाकलेला लाल कपडा, गार पाणी रांजणात
भरपेट पाणी पिऊनी तृप्त वाटते मनात,
धन्य असो ज्याने थाटिली ही पाणपोई उन्हात
पिऊनीया पाणी दुवा देती सारे त्या सज्जनास.
अर्थ:
रांजण (मडकं) लाल कापडाने झाकलेले असते, ज्यामुळे पाणी थंड राहते. जेव्हा वाटसरू त्यातले गार पाणी भरपूर प्रमाणात पितो, तेव्हा त्याला केवळ शरीरिक नाही तर मानसिक समाधानही मिळते. कवी शेवटी त्या व्यक्तीचे आभार मानतो – ज्याने ही पाणपोई उभी केली. कारण ही छोटी कृती अनेक तहानलेल्या जीवांचे जीवन सुखकर करते. लोक मनापासून त्या सज्जनाला आशीर्वाद देतात.
"पाणपोई" या मराठी कवितेचा हिंदी अर्थ
उन्हात घामेजुनी अंगाची होतीया लाहीलाही
सूर्यकिरणांची लागती उष्णगरम झळाई,
आठवते दग्ध उन्हातली थंडगार सराई
वटवृक्षाच्या सावलीत थाटलेली पाणपोई।
हिंदी अर्थ: तेज धूप में शरीर पसीने से भीग गया था, चारों ओर गर्मी की जलन थी। सूरज की किरणें बहुत ही तेज और जलती हुई थीं। ऐसे तपते समय में ठंडी पानी की प्याऊ की याद आती है, जो बरगद के पेड़ की छाया में सजी होती है और लोगों को राहत देती है।
रखरखत्या उन्हात सुटतो अवखळ वारा
धुळीसंगे पालापाचोळा जाई या उंच अंबरा,
थकलेल्या वाटसरूला ग्लानी येती गरागरा
पिऊनी पाण्याचा घोट तेव्हा महत्त्व कळे खरा।
हिंदी अर्थ: इस झुलसाने वाली गर्मी में अचानक तेज हवा चलने लगती है, जो अपने साथ धूल और सूखे पत्ते उड़ाकर आसमान तक ले जाती है। इस समय राह चलते थके व्यक्ति को चक्कर आने लगते हैं, ऐसे समय में जब वह पानी की एक घूंट पीता है, तब उसे पानी का असली महत्व समझ में आता है।
या दिवसांत चोहीकडे पडते कडक ऊन
सारखीसारखी लागते साऱ्यांना मोठी तहान,
पिण्यास ठेवतात पाण्याने भरलेले रांजण
'रंक असो वा राव,' हे पाणी पितात सारेजण !
हिंदी अर्थ: इन गर्मियों के दिनों में चारों ओर तीखी धूप पड़ती है, हर किसी को बार-बार तेज प्यास लगती है। लोग मिट्टी के घड़ों में पानी भरकर प्यासों के लिए रखते हैं, और चाहे कोई गरीब हो या अमीर, सभी इस पानी को पीते हैं।
झाकलेला लाल कपडा, गार पाणी रांजणात
भरपेट पाणी पिऊनी तृप्त वाटते मनात,
धन्य असो ज्याने थाटिली ही पाणपोई उन्हात
पिऊनीया पाणी दुवा देती सारे त्या सज्जनास।
हिंदी अर्थ: मिट्टी के घड़े को एक लाल कपड़े से ढंका गया होता है, और उसमें ठंडा पानी भरा रहता है। जब कोई व्यक्ति खूब पानी पी लेता है, तो उसे मानसिक तृप्ति और राहत मिलती है। ऐसी प्याऊ बनानेवाला व्यक्ति वास्तव में धन्य है, क्योंकि उसका दिया जल पीकर हर कोई उसे मन से दुआएं देता है।
"पाणपोई" या मराठी कवितेवर आधारित स्वाध्याय प्रश्नोत्तर
✍️ १. सरळ उत्तर द्या (ज्ञान व समज पातळी):
प्र.१: कवितेचे शीर्षक काय आहे?
उ: पाणपोई.
प्र.२: ही कविता कोणत्या ऋतूवर आधारित आहे?
उ: उन्हाळ्याच्या ऋतूवर.
प्र.३: पाणपोई कुठे थाटलेली आहे?
उ: वटवृक्षाच्या सावलीत.
प्र.४: कोण पाणपोईतून पाणी पितात?
उ: रंक असो वा राव – सर्वजण पितात.
प्र.५: कवितेचा कवी कोण आहे?
उ: अय्युब पठाण लोहगावकर.
📚 २. रिकाम्या जागा भरा:
-
सूर्यकिरणांची लागती __________ झळाई.
-
वटवृक्षाच्या __________ थाटलेली पाणपोई.
-
धुळीसंगे __________ जाई या उंच अंबरा.
-
झाकलेला __________ कपडा, गार पाणी रांजणात.
-
पिऊनिया पाणी दुवा देती सारे त्या __________.
उत्तर:
-
उष्णगरम
-
सावलीत
-
पालापाचोळा
-
लाल
-
सज्जनास
🧠 ३. योग्य पर्याय निवडा (बहुपर्यायी प्रश्न):
प्र.१: पाणपोईचा उपयोग कोणासाठी होतो?
(अ) फक्त गरीबांसाठी
(ब) फक्त श्रीमंतांसाठी
(क) सगळ्यांसाठी
(ड) फक्त वाटसरूंकरता
उत्तर: (क) सगळ्यांसाठी
प्र.२: ‘रांजण’ म्हणजे काय?
(अ) तांब्या
(ब) मातीचे भांडे
(क) पाण्याची बाटली
(ड) लाकडी पेटी
उत्तर: (ब) मातीचे भांडे
🧾 ४. उत्तर एका वाक्यात द्या:
प्र.१: कवितेत पाण्याचे महत्त्व कसे समजते?
उ: तहानलेल्या वाटसरूंना पाणी पिऊन त्याचे खरे महत्त्व समजते.
प्र.२: थकलेल्या वाटसरूला काय होते?
उ: त्याला गरगरून चक्कर येते.
✨ ५. समज व विचार (थोडक्यात उत्तर द्या):
प्र.१: कवितेत वटवृक्षाची कोणती भूमिका आहे?
उ: वटवृक्ष सावली देतो, जिथे पाणपोई ठेवलेली आहे, त्यामुळे थकलेल्या वाटसरूंना विश्रांती मिळते.
प्र.२: ‘झाकलेला लाल कपडा’ या ओळीचा काय अर्थ आहे?
उ: पाणी ठेवलेले मडकं किंवा रांजण लाल कपड्याने झाकलेले असते जेणेकरून ते थंड राहील.
🖍️ ६. शब्दार्थ द्या:
| शब्द |
अर्थ |
| लाहीलाही |
जलन, उष्णतेमुळे होणारी अस्वस्थता |
| झळाई |
उष्ण प्रकाश किंवा गरमीचा प्रवाह |
| सराई |
पाणी/विश्रांतीची जागा |
| अवखळ |
चंचल, खेळकर |
| रंक |
गरीब माणूस |
🖌️ ७. सृजनशीलता व लेखन कौशल्य:
प्र.१: तुम्ही उन्हात चालले असताना पाणपोई दिसली, तर तुम्हाला काय वाटेल? लिहा.
प्र.२: "मी पाणपोई बनवली तर..." या विषयावर ५ वाक्ये लिहा.
प्र.३: पाण्याचे महत्त्व सांगणारी तुमची स्वतःची छोटी कविता लिहा.
🎨 ८. कृतीशील उपक्रम:
-
चित्र काढा: वटवृक्षाखाली थाटलेली पाणपोईचे चित्र काढा.
-
पथनाट्य: ‘पाण्याचे महत्त्व’ या विषयावर लघुनाटिका सादर करा.
-
दुवा फलक: "पाणी वाचवा" या विषयावर पोस्टर तयार करा.
"पाणपोई" या मराठी कवितेचा हिंदी अनुवाद
प्याऊ
धूप में तन था पसीने से तर, जलन सी हर एक दिशा में,
सूरज की किरणें देती थीं, गर्म हवा की आशा में।
याद आती है वह प्याऊ ठंडी, तपते दिन की वह परछाईं,
बरगद की शीतल छाया में, सजी हुई प्याऊ की छाईं।
गर्म हवा जब चलती जोरों से, उड़ते पत्ते धूल भरे,
थका मुसाफ़िर चक्कर खाकर, बैठा थकन से टूटे डरे।
पानी की एक बूंद पीकर, समझे उसका मोल बड़ा,
जीवन की उस मीठी धारा में, सुख-दुख सबका एक इम्तिहान खड़ा।
इन दिनों में हर कोने पर, पड़ती है धूप बड़ी तीखी,
हर कोई प्यासा लगता है, चाह हो जैसे जल की चिर।
मटके में भर कर रखते हैं, पानी हर कोई राहगिर के लिए,
'चाहे राजा हो या रंक', सब पीते हैं प्यास बुझाने लिए।
लाल कपड़े से ढका मटका, ठंडा जल उसमें भरा,
पेट भर पानी पीकर जैसे, मन को भी संतोष मिला।
धन्य है वह सज्जन प्यारा, जिसने यह प्याऊ बनवाई,
उसको सब देते दुआएं, जिसने सबकी प्यास बुझाई।
संकल्पना, प्रस्तुति, संपादन एवं लेखन
● मच्छिंद्र बापू भिसे 'मंजीत'● ©®
शिक्षण सेवक
जिला परिषद हिंदी वरिष्ठ प्राथमिक पाठशाला, विचारपुर, जिला गोंदिया (महाराष्ट्र)
9730491952
सातारा (महाराष्ट्र)
-०-
No comments:
Post a Comment