७. उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी (6th - Marathi)

७. उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी

मुंबईचे चर्नी रोड उद्यान ! चर्नी रोड उद्यानात सायंकाळच्या वेळी अनेक नागरिक फिरायला यायचे. मुंबई येथील विल्सन हायस्कूलचे मुख्याध्यापक आणि विद्याव्यासंगी लेखक कृष्णाजी अर्जुन केळूस्कर गुरुजीदेखील चर्नी रोड उद्यानात रोज सायंकाळी ५.३० वाजता यायचे. उद्यानाच्या एका बाकावर बसून ते सोबत आणलेल्या पुस्तकाचे वाचन करत असत.

बाकावर बसून वाचन करणाऱ्या कृष्णाजी केळूस्कर गुरुजींच्या लक्षात आले, की थोड्या अंतरावर एक विद्यार्थी पुस्तक वाचत आहे. त्या वेळी त्यांनी त्या विद्यार्थ्याकडे फारसे लक्ष दिले नाही. दुसऱ्या दिवशी तो कालचा विद्यार्थी तेथे पुस्तक वाचताना त्यांना दिसला. आता मात्र त्यांच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले. तिसऱ्या दिवशीदेखील तोच विद्यार्थी कोणतेतरी पुस्तक वाचताना दिसला. त्या विद्यार्थ्यानेदखील गुरुजींकडे बघितले, कुणीच काही बोलले नाही.

केळूस्कर गुरुजी त्या मुलाजवळ आले. तो मुलगा वाचत होता. कुणीतरी आपल्याजवळ उभे आहे, असे त्या मुलाच्या लक्षात आल्याबरोबर त्याने गुरुजींकडे बघितले. गुरुजींनी अतिशय आपुलकीने त्याला विचारले, "बाळ तुझं नाव काय?"

"माझं नाव भीमराव रामजी आंबेडकर." "वा ! छान नाव आहे तुझं ! तीन दिवसांपासून तुला रोज येथे बघतो. तू रोज काहीतरी वाचत असतोस. इतर मुलांसारखी तू मस्ती करताना दिसत नाहीस, म्हणून तुझी ओळख करून घेण्यासाठी मी तुझ्याजवळ आलोय."

आपल्याविषयी इतक्या प्रेमाने, स्नेहाने बोलणाऱ्या त्या गृहस्थांबद्दल भीमरावला आदर वाटला. त्याने गुरुजींना नमस्कार केला. केळूस्कर गुरुजींनी विचारले, "बाळ तू कुठं शिकतो?"

"मी एलफिन्स्टन हायस्कूल, भायखळा येथे शिकतो. शाळेतील पुस्तकांशिवाय अवांतर पुस्तके वाचण्याची मला आवड आहे, म्हणून शाळा सुटल्यानंतर इथं काही वेळ पुस्तक वाचत बसतो." "वा! छान ! चांगली पुस्तके वाचली पाहिजेत." नंतर केळूस्कर गुरुजींनी भीमरावच्या कुटुंबाविषयी चौकशी केली. ते विचार करू लागले. 'हा मुलगा इतर मुलांपेक्षा निश्चित वेगळा आहे. या मुलाला आपुलकी आणि मार्गदर्शनाची खरी गरज आहे. थोडावेळ थांबून ते म्हणाले, "मी विचार करत होतो, की पद्धतशीरपणे वाचन कसे करायचे हे तुला सांगावे!" "सांगा ना गुरुजी!" आतुरतेने भीमरावने विचारले.

गुरुजींनी भीमरावला वाचन कसे करावे, याविषयी माहिती दिली आणि सांगितले, "मी काही लेखकांची पुस्तके तुला वाचायला देईन." "जरूर ट्या गुरुजी ! मला ती पुस्तके वाचायला आवडतील!" गुरुजींनी मोठ्या मायेने भीमरावच्या डोक्यावरून हात फिरवला. भीमरावला खूप बरे वाटले.

चर्नी रोड उद्यानामध्ये केळूस्कर गुरुजींची भीमरावशी रोज भेट होऊ लागली. गुरुजी त्याला चांगल्या लेखकांची पुस्तके वाचायला देऊ लागले; त्यामुळे भीमरावच्या विस्तृत वाचनाला सुरुवात झाली. आता केळूस्कर गुरुजी आणि भीमराव यांची अभेट्य गट्टी जमली होती.

केळूस्कर गुरुजींनी भीमरावची तल्लख बुद्धिमत्ता लक्षात घेऊन महाविद्यालयीन आणि पुढे उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेत पाठवण्यासाठी सयाजीराव गायकवाडमहाराजांकडे स्वतः शिफारस केली; त्यामुळेच भीमराव यांना महाविद्यालयीन आणि उच्च शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली. आपल्याला मिळालेल्या संधीचे सोने करून भीमराव जगातील एक विद्वान म्हणून नावलौकिक प्राप्त करणारे उच्च विद्याविभूषित डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर झाले! अशा या उच्च विद्याविभूषित डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वतंत्र भारताची राज्यघटना लिहिली

-०-

"७. उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी" या मराठी पाठाचा हिंदी अनुवाद

---

उद्यान में मिला विद्यार्थी

मुंबई का चर्नी रोड उद्यान! शाम के समय इस उद्यान में कई नागरिक सैर करने आते थे। मुंबई के विल्सन हाईस्कूल के प्रधानाचार्य और विद्वान लेखक कृष्णाजी अर्जुन केळूस्कर गुरुजी भी रोज शाम ५:३० बजे चर्नी रोड उद्यान में आते थे। वे वहाँ की एक बेंच पर बैठकर अपने साथ लायी हुई पुस्तक पढ़ते थे।

गुरुजी को एक दिन यह ध्यान में आया कि थोड़ी दूर एक विद्यार्थी भी पुस्तक पढ़ रहा है। उन्होंने उस समय ज़्यादा ध्यान नहीं दिया। लेकिन अगले दिन वही विद्यार्थी फिर पुस्तक पढ़ते हुए दिखा। अब गुरुजी को जिज्ञासा हुई। तीसरे दिन भी वह विद्यार्थी कोई पुस्तक पढ़ते हुए दिखा। उस विद्यार्थी ने भी गुरुजी की ओर देखा, लेकिन दोनों में कोई बात नहीं हुई।

केळूस्कर गुरुजी उस लड़के के पास गए। वह लड़का पढ़ रहा था। किसी के पास खड़े होने का आभास होते ही उसने गुरुजी की ओर देखा। गुरुजी ने बहुत स्नेह से पूछा,

"बेटा, तुम्हारा नाम क्या है?"

"मेरा नाम भीमराव रामजी आंबेडकर है।"

"वाह! तुम्हारा नाम बहुत अच्छा है! मैं तीन दिनों से तुम्हें यहाँ रोज़ कुछ न कुछ पढ़ते हुए देख रहा हूँ। तुम बाकी बच्चों की तरह शरारतें नहीं करते, इसलिए मैं तुम्हारे पास तुमसे परिचय करने आया हूँ।"

अपने बारे में इतने स्नेह और प्रेम से बात करने वाले उस सज्जन के प्रति भीमराव के मन में आदर उत्पन्न हुआ। उसने गुरुजी को नमस्कार किया।

गुरुजी ने पूछा,

"बेटा, तुम कहाँ पढ़ते हो?"

"मैं एलफिन्स्टन हाईस्कूल, भायखळा में पढ़ता हूँ। पाठ्यपुस्तकों के अलावा अन्य पुस्तकें पढ़ने का मुझे शौक है, इसलिए स्कूल के बाद यहाँ आकर कुछ समय किताबें पढ़ता हूँ।"

"वाह! बहुत अच्छा! अच्छी किताबें जरूर पढ़नी चाहिए!"

इसके बाद गुरुजी ने भीमराव के परिवार के बारे में भी पूछा। वे सोचने लगे,

"यह लड़का बाकी बच्चों से बिल्कुल अलग है। इसे स्नेह और सही मार्गदर्शन की ज़रूरत है।"

थोड़ी देर बाद वे बोले,

"मैं सोच रहा था कि तुम्हें पद्धतिपूर्वक (नियमित ढंग से) पढ़ने का तरीका बताऊं।"

"बताइए ना गुरुजी!" भीमराव ने उत्साह से कहा।

गुरुजी ने भीमराव को पढ़ने का तरीका बताया और कहा,

"मैं तुम्हें कुछ अच्छे लेखकों की पुस्तकें दूँगा।"

"ज़रूर गुरुजी! मुझे वो किताबें पढ़ना अच्छा लगेगा!"

गुरुजी ने स्नेह से भीमराव के सिर पर हाथ फेरा। भीमराव को बहुत अच्छा लगा।

अब चर्नी रोड उद्यान में गुरुजी और भीमराव की रोज़ मुलाकात होने लगी। गुरुजी उसे अच्छे लेखकों की किताबें पढ़ने को देने लगे। इससे भीमराव का वाचन अधिक गहरा और व्यापक होता गया। अब गुरुजी और भीमराव के बीच गहरी दोस्ती हो गई।

गुरुजी ने भीमराव की तेज बुद्धिमत्ता को समझकर, उसे कॉलेज और फिर उच्च शिक्षा के लिए अमेरिका भेजने हेतु सयाजीराव गायकवाड महाराज से स्वयं सिफारिश की। इसी कारण भीमराव को कॉलेज और उच्च शिक्षा प्राप्त करने का अवसर मिला।

मिले हुए इस अवसर का पूरा लाभ लेकर भीमराव ने स्वयं को विश्व के एक महान विद्वान के रूप में प्रतिष्ठित किया। यही तेजस्वी और उच्च शिक्षित व्यक्ति आगे चलकर बने —

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, जिन्होंने स्वतंत्र भारत का संविधान लिखा।

---

लेखक: डॉ. प्रदीप आगलावे

---

"७. उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी" या पाठावर आधारित वेगवेगळ्या प्रकारचे स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे

---

१. पाठ्यांशावर आधारित प्रश्नोत्तरे:

प्रश्न १: केळूस्कर गुरुजी रोज कुठे आणि किती वाजता येत असत?

उत्तर: केळूस्कर गुरुजी रोज संध्याकाळी ५:३० वाजता चर्नी रोड उद्यानात येत असत.

प्रश्न २: केळूस्कर गुरुजींनी भीमरावमध्ये कोणती वैशिष्ट्ये पाहिली?

उत्तर: त्यांनी पाहिले की भीमराव दररोज शांतपणे पुस्तक वाचतो, शरारती करत नाही आणि त्याला वाचनाची आवड आहे.

प्रश्न ३: भीमराव कोणत्या शाळेत शिकत होता?

उत्तर: भीमराव एलफिन्स्टन हायस्कूल, भायखळा येथे शिकत होता.

प्रश्न ४: केळूस्कर गुरुजींनी भीमरावच्या शिक्षणासाठी काय केले?

उत्तर: त्यांनी सयाजीराव गायकवाड महाराजांकडे शिफारस करून त्याला उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेत पाठवले.

प्रश्न ५: भीमराव आंबेडकर पुढे कोण झाले?

उत्तर: ते पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणून ओळखले गेले आणि त्यांनी भारताची राज्यघटना लिहिली.

---

२. योग्य पर्याय निवडा (बहुपर्यायी प्रश्न):

प्रश्न १: चर्नी रोड उद्यानात केळूस्कर गुरुजी काय करत असत?

(अ) चालत असत

(ब) व्यायाम करत असत

(क) पुस्तक वाचत असत

(ड) गप्पा मारत असत

उत्तर: (क) पुस्तक वाचत असत

प्रश्न २: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे पूर्ण नाव काय होते?

(अ) बाबासाहेब केळूस्कर

(ब) रामजी आंबेडकर

(क) भीमराव रामजी आंबेडकर

(ड) सयाजीराव आंबेडकर

उत्तर: (क) भीमराव रामजी आंबेडकर

प्रश्न ३: केळूस्कर गुरुजी कोणते पुस्तक वाचायला भीमरावला देत असत?

(अ) विनोदी पुस्तके

(ब) चांगल्या लेखकांची पुस्तके

(क) चित्रकथा

(ड) पाठ्यपुस्तके

उत्तर: (ब) चांगल्या लेखकांची पुस्तके

---

३. बोध प्रश्न (चिंतनात्मक प्रश्न):

प्रश्न १: भीमराव आंबेडकर वेगळे का वाटले?

उत्तर: कारण त्याचे वर्तन इतर मुलांपेक्षा वेगळे होते; तो शिस्तबद्ध होता, अभ्यासू होता आणि पुस्तक वाचण्यात रस घेत होता.

प्रश्न २: योग्य मार्गदर्शन व सुसंधी यामुळे व्यक्तीचे आयुष्य कसे बदलू शकते, ते या गोष्टीवरून स्पष्ट करा.

उत्तर: योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास आणि सुसंधी लाभल्यास व्यक्ती आपले जीवन घडवू शकते. केळूस्कर गुरुजींनी भीमरावला वेळेवर योग्य दिशा दिली आणि त्यामुळे तो एक थोर विद्वान व देशाचा घटनेचा शिल्पकार झाला.

---

४. रिकाम्या जागा भरा:

1. भीमराव ________ हायस्कूलमध्ये शिकत होता.
   → एलफिन्स्टन

2. केळूस्कर गुरुजींनी भीमरावला ________ महाराजांकडे शिफारस केली.
   → सयाजीराव गायकवाड

3. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी भारताची ________ लिहिली.
   → राज्यघटना

---

संकल्पना, प्रस्तुति, संपादन एवं लेखन

● मच्छिंद्र बापू भिसे 'मंजीत'● ©®

शिक्षण सेवक

जिला परिषद हिंदी वरिष्ठ प्राथमिक पाठशाला, विचारपुर, जिला गोंदिया (महाराष्ट्र)

9730491952

सातारा (महाराष्ट्र)

-०-